Mailformulier   Sitemap  

Menu

In Hoc Signo Vinces!

Home > Hier en nu > Het oudste gebed tot Maria: Sub tuum praesidium

Het oudste gebed tot Maria: Sub tuum praesidium

Theotokos

Maria word geëerd als Moeder van God vanaf de vroegste jaren van het Christendom

Naar aanleiding van de mei-maand nemen we deze tekst op over een van de eerste gebeden tot Maria door de eerste christenen.

Een Egyptische papyrus

Edgar Lobel (1888-1982), papyroloog van de universiteit van Oxford, heeft heel zijn leven gewijd aan papyri uit Egypte. Het uitzonderlijk droge klimaat van Egypte maakt dat de oudste papyrussen met eeuwen oude teksten in het Grieks en Koptisch goed geconserveerd blijven. Veel van deze teksten zijn elders al verloren gegaan, deze papyri kunnen dus de oudheid van de teksten bevestigen als kopie of als vertaling.

Een van deze papyri is ontdekt in de nabijheid van de oude stad Oxyrinchus, en bevat een gebed tot de Maagd Maria. Het betreft niet zo maar een gebed, maar een smeekgebed dat we tot op heden nog bidden. We noemen het Sub tuum praesidium. De Latijnse versie luidt:

Sub tuum praesidium
confugimus,
Sancta Dei Genitrix.
Nostras deprecationes ne despicias
in necessitatibus nostris,
sed a periculis cunctis
libera nos semper,
Virgo gloriosa et benedicta.

De Nederlandstalige versie:

Onder uw bescherming
nemen wij onze toevlucht,
heilige moeder van God;
verstoot onze gebeden niet in onze nood,
maar verlos ons altijd van alle gevaren,
o roemrijke en gezegende Maagd.

En de versie in het klassiek Grieks vinden we op het papyrus. Je herkent de tekst op de foto met een beetje puzzelen.

Oxyrinchus papyri

Ὑπὸ τὴν σὴν εὐσπλαγχνίαν,
καταφεύγομεν, Θεοτόκε.
Τὰς ἡμῶν ἱκεσίας,
μὴ παρίδῃς ἐν περιστάσει,
ἀλλ᾽ ἐκ κινδύνων λύτρωσαι ἡμᾶς,
μόνη Ἁγνή, μόνη εὐλογημένη.

Het gebruik van de term Theotokos (in dit geval Theotóke als vocatief) valt op, het wil zeggen Moeder van God. Twee eeuwen later in het Concilie van Ephese (431) werd op plechtige wijze verklaard dat deze titel geschikt was voor de Maagd Maria, tegen de mening van Nestorius. Dat wil zeggen, dat in Ephese de traditie van de Kerk werd verdedigd tegen hen die hun eigen redenering verkozen boven de vroegste onderrichting van de Kerk.

Het lijkt ongelofelijk het gebed te bidden dat de christenen al baden tenminste in het jaar 250 na Christus. Dat is immers het jaar waarop Edgar Lobel de papyrus dateert. Wij hebben het gebed niet aan de archeologen te danken, maar aan de traditie van de Kerk, in het Latijn in de Westerse Kerk of in het Grieks en oud-Slavisch in de Oosterse Kerk. Het is fraai dat de archeologie ons toont dat de traditie niet een hersenspinsel is, maar dat ze ons werkelijk het erfgoed doorgeeft dat de eerste christenen ontvingen van Christus en de Apostelen.

Theotokos, de Moeder van God

Het gebed Sub tuum praesidium is een kostbaar getuigenis, waarschijnlijk het oudste ook en het belangrijkste van de devotie tot de heilige Maria. Het gaat hier om een troparium, Byzantijnse hymne. Het is waarschijnlijk de oudtse tekst waarin de Maagd Theotokos wordt genoemd. En het is onbetwist het eerste maal dat deze term wordt gebezigd in een context van gebed en aanroeping.

G. Giamberardini, specialist op het terrein van eerste christenen in Egypte, heeft in een studie aangetoond dat het troparium aanwezig is in de meest uiteenlopende riten en de varianten die daar worden aangetroffen, ook in de Latijnse ritus. De universaliteit van deze antifoon doet vermoeden dat het reeds halverwege de derde eeuw gewoon was heilige Maria aan te roepen als Theotokos. En dat theologen als Origenes hier aandacht aan besteedden juist omwille van het belang dat aan de term werd gehecht in de volksdevotie. Tegelijkertijd moet de hymne ingang hebben gevonden in de liturgie.

In de Romeinse ritus komen we ze al tegen in het Liber Responsalis, dat wordt toegeschreven aan Gregorius de Grote. Ze wordt dan in de negende eeuw als volgt gekopieerd: "Sub tuum praesidium confugimus, Sancta Dei Genitrix". Enkele handschriften uit de tiende en elfde eeuw tonen mooie varianten op dit gebed, maar ze laten de uitdrukking Santa Dei Genitrix intact, geheel getrouw aan het Theotokos van de Griekse tekst.

Het gaat hier steeds om getrouwe vertalingen van het Grieks, zoals ze verschijnen in de Byzantijnse ritus. Daarin wordt het Griekse woord eysplagknían gebruikt, om te verwijzen naar de barmhartige schoot van de moeder Gods. De beschouwing van de zeer grote moederlijkheid van de Moeder van God vormt de basis voor de volksdevotie die zo'n groot belang toekende aan de titel Theotokos om de Moeder van Jezus aan te duiden. En misschien geeft dit gegeven over het gebruik van sub tuum praesidium wel aanleiding tot de hypothese dat de titel Theotokos dateert van halverwege de derde eeuw gebezigd in de volksdevotie. Dit maal ging de volksdevotie dus vooraf aan de theologie. In ieder geval lijkt dat zeer waarschijnlijk.

De gelovigen die dit gebed met eenvoud bidden tot de Sancta Dei Genetrix, de Theotokos, de Moeder van God, omdat zij dat hebben ontvangen in de Kerk, staan dus het dichtst bij wat de eerste christenen hebben doorgegeven, en op die wijze dichter bij Christus.

 

Bronnen:

  • Lucas F. Mateo-Seco, La devoción mariana en la primitiva Iglesia, in: Anales Valentinos 27 (2001), 213-232;
  • Bruno Moreno Ramos, InfoCatólica;
  • G. Giamberardini, Il "Sub tuum praesidium" e il titolo Theotokos nella tradizione egiziana, in: Marianum 31 (1969) 350-351;
  • A.M. Malo, La plus ancienne prière à notre Dame, in: De primordis cultus mariani, cit., t. 2, 475-485.

Chronologie

 
top
Laatste update: